مسجد جامع عتیق اصفهان ، در میدان قیام ، خیابان علامه مجلسی اصفهان واقع شده است و به بیانی دیگر در بخش قدیمی این شهرستان ، ضلع باختری خیابان هاتف و انتهای بازار بزرگ قرار گرفته و یکی از شاخص ‌ترین آثار معماری ایران و جهان است .


چهره امروزی مسجدجامع ، عمدتاً مربوط به اقدامات دوره سلجوقی است اما تعمیرات و الحاقات آن به دوران های بعد ( به خصوص عصر صفویان ) مربوط می شود .

مسجدفوق دارای ورودی های متعدد است که هر یک فضای مسجد را به بخش هایی از بافت پیرامون آن مربوط می کند این ورودی ها همه در یک زمان ساخته نشده اند و هر یک در مقطعی از تاریخ و در ارتباط با ساختمان درون و بیرون بنا به وجود آمده اند . گذرها و معابری که در گرداگرد مسجد وجود دارند بیانگر ارتباط گسترده ای است که مسجد با بافت قدیم شهر دارد.

این مسجد دارای بناهای متعددی از جمله :

صحن چهار ایوانی ، شبستان ها ، مدرسه مظفری ، صفه های کوچک دوره دیلمی ، گنبد نظام الملک ، گنبد تاج الملک ، محراب اولجایتو ، چهار ایوان معروف صاحب ، استاد ، شاگرد و درویش می باشد .

مسجد جامع اصفهان دارای چهار ایوان است که در طی دوره های مختلف در پیرامون صحن آن اضافه شده اند .

چهار ایوان اطراف میدان مشخص کننده شیوه مسجد سازی ایرانیان است که پس از احداث آن در سایر مساجد نیز رواج یافته است . این ایوان ها که به نام های صفه صاحب در جنوب ، صفه درویش در شمال ، صفه استاد در مغرب ، صفه شاگرد در مشرق نامیده می شوند ، با تزئینات مقرنس سازی و کاربندی یکی از فنون بسیار جالب معماری ایران را بیان می دارد .

مسجدجمعه ( جامع ) اصفهان امروزی ، متشکل از بخش های زیر می باشد :

شبستان مسجد : که بر ستون های مدور استوار است و با گچبری های بسیار زیبا تزئین شده است و مربوط به عصر دیلمیان است .

گنبد و چهل ستون های اطراف آن : که در ایوان جنوبی مسجد واقع شده و در فاصله سالهای ۴۶۵ تا ۴۸۵ ه . ق بنا شده است . این گنبد در زمان سلطنت ملکشاه سلجوقی و وزارت خواجه نظام الملک ساخته شده از نمونه های نادر ساختمان های عصر سلجوقی است.

گنبدی که در بخش شمالی حیاط مسجد واقع شده و قرینه گنبد خواجه نظام الملک است : که در سال ۴۸۱ بنا گردیده و احداث آن را به ابوالغنائم تاج الملک یکی دیگر از وزرای عصر سلجوقی نسبت می دهند .

ایوان معروف به صفه صاحب : که در دوران سلجوقی ساخته شده و تزئینات آن مربوط به عصر قراقویونلو و صفویه است .

ایوان غربی معروف به صفه استاد : که در عصر سلجوقی بنا شده و در دوره صفویان با کاشیکاری تزئین شده است .

زیباترین منبر منبت کاری موجود در مسجد جمعه اصفهان نیز در این مسجد قرار دارد که سال ساخت آن ذکر نشده است .

از مسجد اولجایتو به شبستان زمستانی بیت الشتاء می رسیم که به موجب کتیبه سر در آن در زمان تیموریان به شبستان عماد نیز معروف است که دارای فضایی مجلل با  ستون های قطور کوتاه و اطاق های خیمه ای شکل است . 

شبستان جنوب شرقی مسجد که احتمالا کتابخانه عظیم و مشهور خواجه نظام الملک را در بر داشته در بمباران شهر اصفهان تخریب گردیده که مجددا به شیوه اول بازسازی شده است .

در پایان بد نیست این مورد را هم یادآور شد که هراندازه میدان نقش جهان و عمارات تاریخی اطراف آن انسان را به یاد معماری و هنر دوران صفوی می اندازد ، این مسجد قدیمی دراصفهان و محلات اطراف آن نیز ما را به یاد تاریخ دوران سلجوقیان و پیش از آن خواهد برد .

این اثر در اجلاس سی و ششم یونسکو در زمره میراث جهانی ثبت گردید .